وضع راهها : « شاه عباس براى اجراى نقشه‌هاى نظامى و اقتصادى خود ، به تعمير راههاى قديم و احداث راههاى جديد همت گماشت و مراكز و نقاط مناسبى براى توقف چاپارها تعيين نمود و بموازات اين اقدامات ، به سختى با راهزنان و دزدان بمبارزه برخاست ؛ و به اين ترتيب ، در دوران حكومت او ، سوداگران و جهانگردان و مسافران و زوار با خيالى آسوده سفر مىكردند و نامه‌ها و كالاها به مقصد مىرسيد . » در اواسط دوران سلطنت شاه عباس ، نامه‌اى كه يكى از رهبانان فرقهء برهنه پاى كرملى در اصفهان مىنوشت ، فقط بعد از 25 روز ، به دست رهبان ديگرى كه در جزيرهء هرمز اقامت داشت مىرسيد ؛ به اين معنى كه چاپار مسافت ششصد ميل يا متجاوز از 960 كيلومتر را با سرعت تقريبا چهل كيلومتر در روز مىپيمود ؛ و اين بمراتب ، سريعتر از سرويس پستى ايران در همين راه ، در اثناى 25 سالهء اول سدهء بيستم بود . كار ساختمان كاروانسراها با سرعت شگفت‌انگيزى آغاز گرديد ، و شبكهء منظمى جميع مراكز فعاليت بازرگانان را به يكديگر متصل ساخت . اين كاروانسراها بقدرى مفيد و مغتنم بود كه در اندك مدتى ، طرف توجه سوداگران و مسافران قرار گرفت ، و با احداث آنها تردد كاروانها و كار تجارت به طرز محسوسى ، افزايش يافت . اصولا كاروانسراى شاه عباس ، بمراتب ، وسيعتر و مجللتر از كاروانسراهايى بود كه آن موقع در ايران ساخته مىشد . از آن جمله است كاروانسراى گز در هيجده كيلومترى اصفهان ، در كاروانسراى مادر شاه ، مشهور به سراى فتحيه ، در خود اصفهان ، پابپاى كاروانسراسازى ، احداث آب‌انبارها و مساجد لازم آمد . » « 1 » در يكى از نامه‌هايى كه شاه عباس به عبد اللّه خان اوزبك نوشته ، وى را به عدل و احسان و اقدام به فعاليتهاى عمرانى دعوت مىكند ، و مخصوصا پيشنهاد مىكند كه در راه حفظ جان و مال حجاج كه قصد زيارت بيت اللّه الحرام را دارند ، توجه مخصوص مبذول دارد . « مردم آن ديار را امر فرمايند كه هركس از وضيع و شريف و رعيت و سپاهى ، ارادهء طواف مكهء معظمه و مدينهء مشرفه داشته باشند ، بلا دغدغه احرام بسته متوجه شوند كه در ممالك محروسه آزار و مضرتى بديشان نمىرسد . تجار و مترددين نيز بفراغت خاطر ، آمد شد نمايند كه به جهت عداوت و كدورت طرفين ، احدى را ياراى آن نيست كه حجاج بيت اللّه الحرام و زوار مدينه و تجار و مترددين را مانع گشته آزار نمايند . بدينجهت ، رفعت پناه ، محمد قلى بيك ايشك آقاسى خاصهء شريفه را روانهء خدمت فرموده به اعلام اين مقدمات كه باعث ثواب دارين است ، مبادرت نموديم . اگر كلفت و كدورت را منظور نفرموده مضمون « گه صلح صلح و گه جنگ جنگ » ملخوط خاطر انور بوده باشد ، ثواب آن به روزگار فرخنده آثار ايشان و ما عايد خواهد گشت . » « 2 » به‌طورى كه از سفرنامهء سياحان خارجى برمىآيد ، در دورهء شاه عباس ، بيش از پيش ، در راه تعمير راهها و تأسيس كاروانسراها و تأمين آذوقهء مسافرين سعى و تلاش شده است . « بعضى فواصل را كه در آن روزگار ، سياحان خارجى طى كرده‌اند بدين‌شرح مىتوان ديد : از تبريز تا اصفهان را كاروان 24 روزه مىآمد ؛ از گرگان تا اصفهان 12 روزه ؛ و از بندر ريگ تا

--> ( 1 ) . تاريخ سياسى و اجتماعى ايران ، پيشين . ص 316 - 315 ( به اختصار ) . ( 2 ) . اسناد و نامه‌هاى تاريخى و اجتماعى دورهء صفويه ، پيشين . ص 262 ( به اختصار ) .